|
Vroeger, nu en straks De maand september is altijd een beetje een tussenmaand: het is nog zomer, maar je voelt al dat het herfst wordt: soms is er al ochtendmist, maar ook kun je schitterende zomerse dagen hebben. We hebben een tijd achter de rug dat er eigenlijk niks te doen was: alle activiteiten lagen stil, de krant was de helft dunner dan normaal. Maar in september komt alles weer in actie: feesten van buurtverenigingen, startvieringen in de parochies, rommelmarkten, cursussen, danslessen, Handmelken, de Sociale Markt. En tegelijk kijken we terug in de tijd en herdenken we de geschiedenis: de ramp met de Twin Towers in New York en het Pentagon op 11 september, 2 jaar geleden en het einde van de Tweede Wereldoorlog in het zuiden van Nederland, 59 jaar geleden. Heel af en toe lees of hoor je wel eens dat iemand zich afvraagt of we die oorlog moeten blijven herdenken. Eens in de vijf jaar bijvoorbeeld, is dat niet voldoende? Of moeten we er maar mee ophouden? Minder vaak of helemaal niet? Vergeleken met de ons omringende landen herdenken wij toch al niet zoveel en hebben wij een vrij pover besef van de eigen geschiedenis. In België en Frankrijk is niet alleen de herinnering aan de tweede Wereldoorlog nog heel nadrukkelijk aanwezig, ook de eerste wordt regelmatig herdacht. In Parijs wordt iedere dag het verkeer rond de Arc de Triomphe even stilgezet, een paar minuten. Dan is er een herdenking van de eerste Wereldoorlog door oud-strijders. En dan zou een keer per jaar teveel zijn? Tot op heden is aan deze geluiden geen gevolg gegeven. Ik denk dat het een goede zaak is om die afschuwelijke tijd in gedachten te houden: niet alleen om te denken aan alle slachtoffers, de gesneuvelden in de strijd, de slachtoffers uit de concentratiekampen, maar ook de overlevenden die hun hele leven hebben geworsteld of nog steeds worstelen met herinneringen aan die tijd. Maar daarnaast is het net zo belangrijk om te blijven waarschuwen: het is niet een geïsoleerde periode uit de vorige eeuw; als de omstandigheden vergelijkbaar zijn zou iets dergelijks weer mogelijk zijn, anders, maar misschien even afgrijselijk en vernietigend. En daarom was het zo treffend dat enkele dagen geleden bekend werd dat de filmregisseuse Leni Riefenstahl op 104 jarige leeftijd is overleden. Voor wie niet weet wie zij was: ze is geboren in 1899 in Duitsland. Ze begon een carrière als danseres. Daarna werd ze filmster en speelde mee in romantische films over mensen die bergen beklommen en daar avonturen beleefden. Vervolgens begon ze te regisseren en daarin lag haar grootste talent. Inmiddels was Hitler al aan de macht gekomen en Leni viel bij hem en zijn minister van propaganda duidelijk in de smaak. Hij vroeg haar om een registratie te maken van de partijdag in Neurenberg. Hiervoor ontwikkelde ze nieuwe cameratechnieken, de manier van filmen was revolutionair voor die tijd. En zo maakte zij de film "Triumph des Willens", een overweldigend portret van de nazipartij: eindeloze rijen marcherende soldaten, jongeren van de Hitlerjugend met wapperende vlaggen, juichende mensen, duizenden opgeheven armen; en natuurlijk de partijbonzen: Goebbels, Goering, Bormann en Hitler afgebeeld als grote heersers, uittronend boven de naamloze massa. Kortom: van begin tot eind enkel propaganda voor het moorddadige nazi-regime, technisch razend knap, maar om te zien erg saai en tegelijk griezelig, als men bedenkt waar dit alles op is uitgelopen. Maar Riefenstahl was hierdoor wel de gevierde regisseuse van Hitler-Duitsland geworden. Geld was geen probleem voor haar volgende film. En had ze figuranten nodig voor een film waarin zigeuners moesten optreden? Geen probleem. Die haalden ze voor haar wel uit de concentratiekampen. Na de opnames gingen die mensen gewoon terug. Simpel toch? Na de oorlog heeft Leni Riefenstahl ontzaglijk veel kritiek gekregen: ze was gebruikt als propagandamachine voor de nazi's en ze had dit maar al te graag gedaan. En toen kwam het onbegrijpelijke: ze verklaarde keer op keer met zo'n onschuldig kinderstemmetje dat dat helemaal niet waar was: ze had documentaires gemaakt, het was zuiver kunst, geen propaganda. Ze had geregisseerd, gewerkt aan haar films, hoe kon ze nou weten wat er in werkelijkheid gebeurde? Tot het einde van haar leven bleef ze dit volhouden: dan zat daar dat ongelooflijk breekbare mensje met die geblondeerde krullen met grote ogen op steeds dezelfde toon zeggen dat ze allemaal tegen haar waren. Ze had niks verkeerd gedaan, alleen mooie kunstzinnige films gemaakt. En die zigeuners? Die had ze na de oorlog allemaal levend teruggezien. Wat later dus gewoon niet waar bleek te zijn. Enerzijds zo'n knappe vakvrouw: want nu nog worden haar films op de filmacademies vertoond als lesmateriaal. Anderzijds: zo naïef ten opzichte van de kring waarin ze verkeerde, dat ze totaal niet doorhad wat er onder de nazi's voor onbegrijpelijke misdaden werden gepleegd. Nu is ze dus overleden: Leni Riefenstahl, filmster en regisseuse, naaste vriendin van Hitler, vertrouwelinge van Goebbels, die tot in 2003 heeft volgehouden: "ich hab'es nicht gewusst". Herdenken blijft nodig: niet alleen om de ontelbare slachtoffers in de herinnering te houden, maar ook om een teken te geven aan de toekomst: kijk uit, het kan weer gebeuren, wees op je hoede en probeer nooit de uitvlucht te gebruiken dat je het niet hebt geweten. Want je bent keer op keer gewaarschuwd. Susanne Gondrie |